محمد مهدى ملايرى
184
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
درست ترجمهء نيف عربى است . اند هم مانند نيف عدد نامشخصى است كه پس از دهگانها ( عقود ) يا اعداد بزرگ قرار مىگيرد ، مانند بيست و اندى يا صد و اندى كه در عربى مىشود عشرون و نيف يا مائة و نيف و با اين حساب كه از لحاظ لغوى در آن ترديدى نيست ، جاى يك سؤال در اين عبارت عربى خالى مىنمايد و آن « و كيف تصنع بوند » است كه جاى آن ميان دو كلمهء ايضا و قال بوده است . گرچه در اينجا بنابر اختصار است ، ولى اين توضيح هم لازم مىنمايد كه من اين روايت را در آنچه مربوط به تحريف وند به ويد و حذف يك سؤال از عبارت است ، سالها پيش از اين در شرح حال صالح كه قهرا از اين روايت هم در آن ذكرى مىشد به همينگونه كه در اينجا ياد شد تصحيح كرده بودم ، و به همينگونه هم در رسالهاى كه در همان ايام با عنوان « المترجمون و النقله عن الفارسية فى القرون الاسلامية الاولى » در دانشگاه لبنان منتشر گرديد و در مجلهء « الدراسات الادبية » نشريهء همان دانشگاه هم نقل شد به چاپ رسيده است ( الدراسات الادبية ، سال هفتم ، شمارههاى 3 و 4 ، بيروت 1344 ه . ش . ) ولى بعدها در ايران دريافتم كه دكتر معين هم ذيل كلمهء ويد در برهان قاطع با ذكر نوشتهء ابن نديم در الفهرست تحريف وند را به ويد و حذف يك سؤال و جواب را از عبارت عربى محتمل و مرجح شمرده است . و به همينسبب در مقالهء خود با عنوان « نقل ديوان عراق از فارسى به عربى ، روايتى دربارهء آن و توضيحى دربارهء روايت » كه در سال 1349 ه . ش . در نشريهء « مقالات و بررسيها » ( دفتر سوم و چهارم ) به چاپ رسيد ، به اين تصحيح دكتر معين هم اشاره كردم ( ذيل صفحهء 15 از همان مقاله ) . و اما ويد كه در برابر ايضا قرار گرفته ، در برخى از فرهنگهاى فارسى واژهاى كه به معنى ايضا و نيز باشد ايدى ضبط شده و احتمال اين هم كه حرف آخر آن الف مقصوره باشد و ايدا تلفظ مىشده هست . در نوشتهء سابق خود احتمال داده بودم كه كلمهء ايضا معرب اين واژه باشد نه ترجمهء آن . چون ايضا ريشه در زبان عربى ندارد ، دلائلى كه اين احتمال را تأييد مىكند در همان نوشته